Rozliczenie roczne PIT — kilka refleksji na temat historii podatku dochodowego

Dziś, gdy o podatku dochodowym myślimy w terminach takich, jak rozliczenie PIT online 2017, PIT 2017 online, czy też rozliczenie PITu przez Internet nadspodziewanie łatwo jest zatrzymać się na konkluzji, że PIT musiał istnieć prawie od zawsze, choć oczywiście bez możliwości rozliczenia elektronicznego. Podatek dochodowy, czyli PIT jest jednak, historycznie rzecz biorąc, stosunkowo świeżym wynalazkiem na Ziemi.

Pierwsi protoplaści aktualnego rozliczenia PIT 2017 online pojawili się nieco ponad dwieście lat wcześniej. Jak to często bywało w historii powszechnej pionierem tego ekonomicznego narzędzia była Wielka Brytania. Tam też w roku 1798 zastosowano je po raz pierwszy, a było skierowane tylko i wyłącznie do najbardziej zamożnych warstw społeczeństwa. Przez kolejnych kilka dziesięcioleci (do 1874 roku) w Brytyjskim parlamencie zanotowano niezliczone spory na temat podatku dochodowego. Jak łatwo się domyślać ścierały się tam dwie grupy interesów: z jednej strony finanse państwowe, dla których PIT stanowił idealną metodę uruchomienia dodatkowych zasobów finansowych w chwilach tego wymagających (np. wojny), z drugiej strony rezerwa do przekazywania państwu tej nowej daniny, i co nie bez znaczenia do ujawniania swojej sytuacji materialnej urzędnikom. W efekcie podatek ten wielokrotnie był wprowadzany i następnie znoszony, podwyższany i obniżany, obejmował zaś w zależności od aktualnej koniunktury polityczno-gospodarczej szersze bądź węższe kręgi społeczeństwa.

Za Atlantykiem, w Stanach Zjednoczonych roczny podatek dochodowy w formie przypominającej tą znaną nam ze współczesnych rozliczeń pojawił się w okolicznościach wojny domowej w 1861 — oczywiście także tam zwiększone wydatki państwowe były przyczynkiem do dodatkowego obciążenia fiskalnego obywateli. I tutaj PIT początkowo obejmował jedynie bogatszą część społeczeństwa, budził również kontrowersje. Kilkakrotnie był wprowadzany i znoszony, a w pewnym momencie uznano go nawet za niekonstytucyjny. Podatek dochodowy zmieniał często swoją wysokość oraz przeznaczenie.

Niezależnie jednak od wszelkich sporów, PIT zawsze stanowił znakomite źródło finansowania działań wojennych. Interesujący jest fakt, iż przez większą część swojej historii podatek dochodowy dotyczył tylko najbardziej majętnej części społeczeństwa i nie wynosił więcej niż kilka procent. Z tego powodu w dzisiejszej pozycji tego podatku w finansach państwa nie należy dopatrywać się niczego szczególnie naturalnego — z czasem po prostu przestano redukować jego wymiar po zakończonych wojnach.